Biti žena kao osvajanje slobode

Postajanje ženom, nakon brojnih teorijskih tekstova i nekoliko priređenih knjiga (Drugačija moć je moguća, Suočavanje sa prošlošću – feministički pristup, Neko je rekao feminizam), prvo autorsko delo Adriane Zahrijević, beogradske filozofkinje i feministkinje, jeste „jedan predložak za temeljno čitanje feminizma koji će tokom tog iščitavanja problematizovati i resemantizovati neke od osnovnih pojmova samog teorijskog korpusa koji se vezuje za feminizam.

Prva teškoća postaje vidljiva već u samom pokušaju definisanja feminizma, pošto nije moguće naći jedno čvrsto i nedvosmisleno određenje koje bi obuhvatilo sve njegove manifestacije. Po rečima same autorke on je i „ideologija, i lično uverenje, i mreža teorijskih pozicija, i polazna tačka u razmatranju fenomena koji se više uopšte ne moraju ticati samih žena, i skup različitih aktivnosti čiji je cilj pospešenje položaja u kojem se žene nalaze danas, a neretko i pokušaj da se istorija pročita drugačije“. Štaviše, tokom istorije on se razvijao kroz niz često nespojivih i uzajmano suprotstavljenih teorijskih pozicija i praksi. Smatrajući da bi svako promišljanje koje previđa i poravnava ove razlike bilo suprotno samoj prirodi feminizma, njegovoj „procesualnosti i načelnoj nedovršenosti“, Adriana Zaharijević posmatra njegovu istoriji upravo kao istoriju sporova. Ovi sporovi manifestuju se na tri ravni: kao spor između teorije i prakse, kao spor različitih teorijskih koncepcija i kao spor među konkretnim ženama koje su tokom istorije saočestvovale u oblikovanju i predstavljanju feminizma određenog doba. Pri tom, svakako treba reći da se ne radi o tri sasvim odvojena područja, nego se ove nesuglasice i sukobi međusobno uslovljavaju i prenose s jedne ravni na drugu.

Nemogućnost jednoznačnog određenja šta jeste feminizam uslovljena je pre svega nemogućnošću jednoznačnog odgovora na pitanje šta jeste žena u čije ime feminizam govori. Teorijska misao 20. veka destabilizovala je pojam identiteta. Za razliku od tradicionalnog pojma identiteta koji se temeljio na ideji o postojanju neke jedinstvene suštine koja stoji iza svih ljudskih ispoljenja i podržava ih ostajući nepromenljiva kroz vreme, savremeni pojam identiteta nije više moguće shvatiti esencijalistički. Pojmom identiteta mi konstruišemo „udobnu priču osebi“ (S. Hol) a zapravo se radi samo o mitovima o jedinstvu i kontunuitetu koje bi trebalo da urede mnogovrsnost sveta. Na isti način, feminizam i kao teorija, i kao pokret za oslobođenje žena nema čvrsto utemeljen subjekt. Subjekt feminističke teorije (i prakse) konstituisan je nizom isključujućih i selektivnih procedura (Dž. Batler). Čini se da žena kao Žena ne postoji. Ona postoji samo kao „istorijski i diskurzivno konstruisana i to uvek u odnosu na druge kategorije koje se i same menjaju“ (Dž. Rajli).

Da bi pokazala ovu nestabilnost kategorije Žena kao subjekta teorije i samog delovanja Adriana Zaharijević se vraća dva veka unazad u devetnasetovekovnu Britaniju i Sjedinjene Američke Države gde istorijski locira početak feminističkog pokreta. Tek u okviru tadašnjeg razdvajanja sfera privatnog i javnog dolazi do standardizacije polnosti, formulišu se različiti položaji i društvene uloge muškarca i žene kao uslov mogućnosti nastajanja potrebe da se tako postavljena ograničenja prevaziđu. Pri tom ona jedan tradicionalno istorijski pristup koji uračunava preciznu metodologiju i još više strogo određen predmet istraživanja zamenjuje genealoškim čitanjem koje ide Ničeovim i Fukoovim tragom. Upravo taj put koji odustaje od svake konzistetntne naracije koja bi sklapile događaje u koherentne celine i uračunava arbitrarnost, razlike i protvrečnosti, može biti konstitutivan za razmevanje sadašnjosti.

Prateći Fukoovo uputstvo da je za genealoško čitanje potrebno obuhvatiti „potpuno heterogenu skupinu koja se sastoji od diskursa, ustanova arhitekturalnih oblika, regulatornih odluka, zakona, administrativnih mera, naučnih iskaza, filozofskih, moralnih i filantropskih tvrdnji“, autorka posmatra kako se „ideja žene probijala kroz diskurzivne mreže 19 veka“.

Kroz obilje istorijske građe, ispituje se kako se feminizam konstituisao u dvojakom odnosu prema vladajućoj normi: oštro joj se suprotstavljajući, s jedne strane i saobražavajući joj se, sa druge. Postojanje dvostrukog moralnog standarda pokazuje da je engleski feminizam 19. veka govoreći u ime „svih žena“, zapravo govorio u ime samo onih koje su unutar građanskog društva pristale na razdvojenost privatne i javne sfere i svojim pristankom ovu razdvojenost podržale i održale. Prostituke, kao tamno mesto realzovanja slobodne muške seksualnosti, ostaju izvan kategorije žene u čije ime govori feminizam.

Na isti način, američki feminizam koji je potekao iz abolicionističkog pokreta, ostavio je po strani crne žene koje u kontekstu borbe za ljudska prava nisu prepoznate ni kao „crni čovek“ ni kao „bela žena“.

Konačni rezultat ovako sprovedenog istraživanja u kome su se uspešno spojili teorijski diskurs i istorijska minucioznost jeste da je nemoguće formulisati i održati jedinstveni entitet Žena koji bi važio za sve žene, u svim vremenima i na svim mestima.

Iako sledstveno tome nije moguć ni govor u ime svih žena, feminizam upravo na tom govoru počiva. Ova protivrečna pozicija, pre svega nepostojanje stabilnog identiteta koji se naziva ženom, nadalje dovodi u pitanje mogućnost političkog delovanja u ime istih tih žena. Odgovor za koji se autorka zalaže nalazi se u prihvatanju obrnute perspektive, da su „određeni načini mišljenja, govorenja i delovanja proizveli određene političke subjektivitete“ te da je sama ta nestabilnost konstitutivna za subverzivni potencijal samog feminizma. „Biti žena“ kao stalan i nikad dovršen proces, kao mogućnost slobode i kao“širenja moći delovanja“ položena je u same osnove feminizma i kao teorijske i kao praktične opcije.

Ili kako to Adriana Zaharijević formuliše „Bivanje polom zahteva angažman, lični i kolektivni, koji se okončava kad i život polno određene individue“.