Ko se seća Tankerskog rata: Ormuski moreuz kao tempirana bomba svetske ekonomije

Krajem 1980-ih, tokom takozvanog Tankerskog rata, svet je svedočio scenariju koji zapanjujuće podseća na današnje okolnosti. Napadi na trgovačke brodove, miniranje ključnih plovnih ruta i eskalacija sukoba na moru tada su pokazali koliko brzo situacija može izmaći kontroli i dovesti do smrtonosnih posledica, piše Forbes BiH.

Koreni tog sukoba sežu u 1980. godinu, kada je irački lider Sadam Husein pokrenuo invaziju na Iran, zabrinut zbog revolucionarne vlasti koju je predvodio Ruholah Homeini. Nakon početnih borbi, rat je prerastao u iscrpljujući zastoj. U pokušaju da slomi protivnika, Irak je počeo napadati iranske naftne tankere, ciljajući ekonomsku kičmu Teherana i nadajući se međunarodnoj intervenciji.

Iran je uzvratio napadima na neutralne brodove koji su opskrbljivali Irak, čime je sukob proširen na celi Persijski zaliv. Broj incidenata ubrzo je eskalirao, a države poput Kuvajta našle su se pod direktnom pretnjom.

Ubrzo su se u sukob uključile i velike sile. Sjedinjene Američke Države odlučile su zaštititi kuvajtske tankere tako što su ih formalno stavile pod svoju zastavu, čime su stekle pravni osnov za vojnu pratnju. Međutim, ni ta zaštita nije bila bez rizika.

U maju 1987. godine, američka fregata USS Stark bila je meta napada iračkog aviona koji ju je greškom identifikovao kao neprijateljski brod. Dve rakete pogodile su plovilo, usmrtivši 37 mornara i ranivši još desetine. Incident je jasno pokazao koliko su i saveznici u haotičnim ratnim uslovima skloni tragičnim greškama.

Nedugo zatim, operacija pratnje tankera suočila se s novim izazovom – morskim minama. Ogromni tanker Bridgeton naleteo je na minu u Zalivu, pretrpevši oštećenja dok su američki ratni brodovi koji su ga pratili ostali iza njega, praktično koristeći tanker kao zaštitu. Fotografije tog događaja postale su simbol jedne od najvećih blamaža američke mornarice.

Problem mina pokazao se dugotrajnim i izuzetno opasnim. Godine 1988., fregata USS Samuel B. Roberts gotovo je prepolovljena nakon udara na iransku minu. Samo zahvaljujući izuzetnoj prisebnosti posade, brod nije potonuo. Taj napad bio je okidač za snažan američki odgovor.

U operaciji “Praying Mantis”, američke snage izvele su direktne napade na iranske ciljeve, uključujući naftne platforme i ratne brodove. Tokom tih borbi zabeležena je i prva razmena raketa između brodova u istoriji američke mornarice. Prema oceni istoričara Crega Simondsa, reč je o jednoj od najvažnijih pomorskih bitaka u američkoj istoriji, uporedivoj s prekretnicama poput Battle of Midway.

Iako je tada demonstrirana ogromna vojna nadmoć Sjedinjenih Država, okolnosti su se danas značajno promenile. Tehnologija je napredovala, Iran raspolaže sofisticiranijim arsenalom, a pretnje sada uključuju i bespilotne letelice koje deluju i iz vazduha i s mora.

Dodatni izazov predstavlja činjenica da su američke sposobnosti za razminiranje danas ograničene dok je upravo ta vrsta pretnje jedna od najtežih za neutralizaciju. Mine, iako relativno jeftine, imaju ogroman psihološki i operativni učinak, ograničavajući kretanje i delovanje čak i najmoćnijih mornarica.

Stručnjaci upozoravaju da bi zatvaranje Ormuskog moreuza imalo globalne posledice, posebno po tržište nafte. Uprkos pozivima Sjedinjenih Država saveznicima da pomognu u osiguravanju sigurnog prolaza, konkretna podrška za sada izostaje.

Za mnoge koji pamte događaje iz 1980-ih, današnja situacija deluje kao déjà vu. Kako ističu pomorski analitičari, istorija ne samo da se ponavlja, već često ponavlja iste greške. Upravo zato, lekcije iz Tankerskog rata danas su važnije nego ikada.