Junakinja iz rata uzor nove žene

Ivana Pantelić: PARTIZANKE KAO GRAĐANKE (7)

Knjiga Ivane Pantelić zanimljiv je doprinos savremenoj istoriji Srbije i bivše Jugoslavije. U svom istraživanju autorka obrađuje pitanje društvene emancipacije učesnica Narodnooslobodilačkog pokreta, partizanki i političkih aktivistkinja u socijalističkoj Jugoslaviji, nastaloj delimično i njihovim angažmanom u oslobodilačkom, revolucionarnom i građanskom ratu između 1941. i 1945. godine. Težište je na idejama, aktivnostima i problemima istaknutih predstavnica predratnog levičarskog ženskog pokreta, odnosno pokreta otpora, koje su posle 1944/45. godine vršile određeni politički i društveni uticaj u Antifašističkom frontu žena Jugoslavije, ali bile i na odgovornim funkcijama u partijskoj i državnoj hijerarhiji. Uz dopuštenje izdavača (Izdavači: Evoluta, Institut za savremenu istoriju) prenosimo najzanimljivije odlomke.

Ministarka prosvete NR Srbije Mitra Mitrović, definisala je s kongresne govornice „novu ženu“, lik koji je formiran upravo zahvaljujući velikoj aktivnosti žena „na izgradnji slobodne i nezavisne zemlje“ u posleratnim godinama. Kao uzor za novu ženu predstavila je „lik junakinje iz rata“. Statutom AFŽJ, koji ima jedanaest članova, ova organizacija definisana je kao masovna, demokratska, antifašistička organizacija koja okuplja najšire slojeve jugoslovenskih žena. Potvrđena je subordinacija na liniji KPJ – NF – AFŽ. Konačno, formalizovano je zatečeno ustrojstvo organizacije, stvoreno po uzoru na federalno uređenje socijalističke Jugoslavije. U želji da privuku što veći broj žena, predvodnice AFŽJ na Drugom kongresu su konačno donele odluku o formiranju tri sekcije koje bi obuhvatile čitavu organizaciju i članstvo AFŽ. Reč je o Organizacionoj sekciji, Sekciji za propagandu i kulturno-prosvetni rad i Sekciji Majka i dete.

Na Kongresu je zaključeno da je bilo potrebno uneti promene i u pisanje časopisa koje je izdavao AFŽ. Časopisima je zamerena složenost tekstova i nepristupačnost široj čitalačkoj publici. Bivše partizanke i dalje su preovlađivale u organizaciji AFŽJ. Tako u Izvršnom odboru CO AFŽJ, od četrdeset izabranih članica svega nekoliko njih nisu bile istaknute učesnice NOB-a i aktivne članice KPJ. Početkom 1948. godine i dalje postoji potreba da posle imena većine članica Izvršnog odbora ne bude navedeno zanimanje, dok posle imena malobrojnih koje nisu pripadale etabliranom krugu, najčešće sledi odrednica „seljanka iz…“ Zanimljiv je način na koji je u strogo kontrolisanim novinama predstavljen rad Drugog kongresa AFŽJ. Naime, i pored očigledne potrebe da rad organizacije bude reformisan, uprkos nastojanjima vođstva da se približi širokim slojevima stanovništva, u sredstvima informisanja je uglavnom prenesen govor Josipa Broza. Borba je o kongresu pisala u dva broja, posvetivši mu naslovnu stranu. Prvo je prenela Brozov govor i njegovu fotografiju među delegatkinjama, a u sledećem broju je pored opširnog teksta o kongresu objavila veliku fotografiju prve ličnosti jugoslovenske države. Drugi kongres AFŽJ otvorio je pitanje masovnosti i samostalnosti ove organizacije.

Iako su predvodnice AFŽJ s ponosom govorile o masovnosti organizacije, pripisujući joj već 1945. godine tromilionsko članstvo, već na Drugom kongresu Vida Tomšič je ocenila da su partizanke i žene uopšte manje aktivne nego za vreme Drugog svetskog rata. Pošto se za vreme rata, prema zvaničnim statistikama, u partizanima borilo oko 100.000 žena, izvesno je da je prema ovoj proceni broj aktivnih žena, te 1948. godine, morao biti čak i desetostruko niži od zvaničnih tvrdnji.

Pored nesamostalnosti ženske organizacije i teškoća u emancipaciji žena na selu, prepreke koje su posebno bile izražene u NR Srbiji bile su u vezi s neintegrisanošću njenog stanovništva. Neintegrisano je bilo stanovništvo severa zemlje – gde je u novonastaloj pokrajini došlo do velikih demografskih promena usled iseljavanja Nemaca i talasa kolonizacije. U organizaciji AFŽJ primećeno je, recimo, da je iz slovačkog sela Kovačice, u kojem je ogranak AFŽ brojao čak 2.200 članica, na izbornu konferenciju došlo svega njih 85. Još teže prilike bile su u krajevima naseljenim muslimanskim i posebno albanskim stanovništvom. Tako je Vida Tomšič pisala: „Slab rad među ženama osećamo često u onim krajevima koji nisu bili obuhvaćeni narodnooslobodilačkom borbom, a gde je baš trebalo posle oslobođenja ženama prići na poseban način, preko AFŽ-a. Naročito ne možemo biti zadovoljni našim radom među ženama nekih nacionalnih manjina (Šiptarkama i Turkinjama). Navešćemo nekoliko najizrazitijih primera. U Srbiji, pre izbora i Drugog kongresa AFŽ Srbije, u srezu Bujanovac, od 94 sela, od 35 gde žive Šiptari uopšte nema odbora, a u 30 drugih postavljeni odbori ne rade.“

Nastavlja se