Sećanje na prvi bunt protiv podeljene Evrope

Spomenik je podignut u znak sećanja na te tragične dane, ali je posvećen i vezama, saradnji i humanosti ljudi sa obe strane granice i svedoči o tome da su narodi Evrope u mnogim teškim trenucima svoje zajedničke istorije brisali granice između sebe, birajući bliskost i prijateljstvo umesto podeljenosti.

Tadašnja predsednica Mađarskog parlamenta Katalin Sili prilikom otkrivanja spomenika izjavila je da on simbolizuje zajedništvo mađarskog i srpskog naroda, ali i zajedničke ideale, i nazvala ga kamenom međašem solidarnosti i mira. „Ljudi kojih se danas prisećamo morali su napustiti domovinu, jer su želeli nezavisnost, slobodu i demokratiju. Ovaj spomenik predstavlja zajedništvo naša dva naroda, ali i našu zajedničku veru koju svi nosimo u sebi, a ona je ista kao i ideali od pre 50 godina“, rekla je Katalin Sili. Predrag Marković, predsednik Skupštine Srbije, napomenuo je tada da su mađarski revolucionari u oktobru 1956. simbolično „izbili prvu ciglu“ u Berlinskom zidu, a da su im u tome dugo godina nakon toga pomagali upravo narodi bivše Jugoslavije.

Tako shvaćen, spomenik revoluciji protiv tadašnjeg staljinističkog režima u Mađarskoj je i sećanje na prvi bunt protiv podeljene Evrope. No, razlozi njegovog postavljanja baš na Paliću jesu mnogo složeniji, i govore o ulozi tadašnje SFRJ u toj revoluciji, koja je za hiljade Mađara izbeglih pred haosom revolucije predstavljala jedino utočište. Tokom tih godina na Palić, i u još dvadesetak prihvatnih centara u mnogim mestima širom ondašnje Jugoslavije, slilo se na hiljade izbeglica, a tokom 1956. i 1957. godine ukupno njih dvadeset hiljada je boravilo u prihvatnim centrima oformljenim kao prva pomoć za sve koji su želeli da pobegnu od mogućeg rata. Najveći deo njih, oko 12.000, otišao je u neku od zemalja Zapada ili u prekookeanske države, jedan mali deo se vratio u Mađarsku, dok ih je oko dve hiljade svoj novi dom našlo upravo u našoj zemlji, mahom u Vojvodini.

Bilo je dana kada je iz Mađarske prelazilo i po nekoliko stotina ljudi. Razlozi njihovog emigriranja bili su u početku prvenstveno strah od oružanih sukoba i politička neslaganja sa sovjetskom intervencijom, a kasnije i besperspektivnost, slabi izgledi za zapošljavanje i egzistenciju, kao i neslaganje sa sve izvesnijim dugoročnim sovjetskim uticajem na politiku mađarskih vlasti, stoji u studiji „Mađarski oktobar 1956. godine u svetlu beogradske i vojvođanske štampe“ Ferenca Nemeta. Među izbeglicama se našao čak i jedan član budimpeštanskog Centralnog radničkog saveta, sa celom porodicom. I mnogi drugi su došli sa kompletnim porodicama… Nakon izvesnog vremena provedenog uglavnom u prihvatilištima u Subotici odnosno na Paliću i u Somboru, tokom proleća 1957. veći broj izbeglica razmešten je u druge prihvatne centre u Srbiji, a dosta njih i u Sloveniji, Hrvatskoj i Makedoniji (Osijek, Gerovo u Gorskom kotaru, Selce kod Crikvenice, Prespa)…

U vojvođanskim mestima u kojima je bilo i mađarskog življa između izbeglica i lokalnog stanovništva uspostavili su se ubrzo prijateljski odnosi – lokalno stanovništvo pokazalo je puno razumevanje za nesreću ovih ljudi i pružalo pomoću hrani i odeći, a izbeglice su zauzvrat svojim domaćinima i lokalnim zadrugama pomagale u poljoprivrednim radovima. U tim novouspostavljenim vezama stvarala su se porodična i lična prijateljstva, a nisu retkost bile ni ljubavi među mladima, od kojih su mnoge okončane brakovima.

Zanimljivo je da je za vreme prihvata izbeglica, granica SFRJ sa Mađarskom bila slobodna i otvorena. Podsećajući na tu činjenicu povodom postavljanja spomenika, tadašnji predsednik Saveza vojvođanskih Mađara Jožef Kasa izjavio je: „Nadajmo se da će granica ponovo biti otvorena, ali ne za prihvat izbeglica, nego zbog toga da i Srbija uzdignute glave uđe u zajednicu evropskih naroda.“