Velika majka kao pokušaj matrijarhalnog monoteizma

Vojin Matić: DETINJSTVO NARODA (7)

Ukazujući na karakteristične otpore prema novim otkrićima i saznanjima u okviru napretka naučne misli, Vojin Matić (1911-1999) u knjizi „Detinjstvo čovečanstva“ (Službeni glasnik), čije delove uz dopuštenje izdavača objavljujemo, aktualizuje pitanja mitske prošlosti, budući da se mnogi odgovori ne odnose isključivo na arhaičnu i tradicionalnu kulturu već i na savremenu civilizacijsku epohu. Društvo i pojedinci su se, kao što je poznato, oduvek poznatim mehanizmima tvrdokorno branili od prodora i uticaja novih istina, koje su dovodile u pitanje dotadašnja shvatanja i važeće predstave. Zato je recepcija novih saznanja uvek vezana za savladavanje i prevazilaženje izvesnih otpora i strahova.

Nesvesni sadržaji – u početku svesni, a kasnije potisnuti – tokom stoleća su izazivali projekcije onih koji su s njima dolazili u kontakt, pa bilo da se radilo o religiji, umetničkoj tvorevini ili običaju. Ti nesvesni impulsi izazivali su uzbuđenja kojih su se ljudi oslobađali obredom, običajem ili umetničkom sublimacijom, naročito od onog trenutka kada se počelo sumnjati u realnost njihovog postojanja.

Postepena diferencijacija baba, majki totem-zveri, koje su tipične za svaki rod iz koga su potekle, dovodi do njihovih različitih imena, a istovremeno se individualizuju i heroji koji ih grabe, siluju ili ubijaju, i vezuju se za pojedina plemena. Ali, i pored toga, one su sačuvale toliko zajedničkih odlika da je, prema specifičnim delatnostima roda koji je poštovao neku boginju, moguće nazreti njen prvobitni lik. Tako ima sličnosti u slici i ponašanju boginje Ine i Demetre, ili Demetre i Meduze: sve tri boginje bivaju silovane u obličju kobile i rađaju ždrepce.

To bi značilo da je i Velika majka isto tako pokušaj matrijarhalnog monoteizma. U njoj su sjedinjene sve majke-zveri iz ranijeg totemizma, s tendencijom diferencijacije obreda prema rodu, a u okviru međusobnog odnosa rodova u plemenu, u pravcu zemljoradnje, grnčarije, voćarstva, pripitomljavanja goveda, ovaca, konja, što predstavlja mozaik rodovskih zanimanja.

Božanstva donjeg sveta čudno su prepletena. Da li je slovenski bog Vlas zaista samo maskularizovana i antropomorfizovana Velika majka, odnosno jedno od njenih lica u njenom simboličnom dvopolnom, ljubavno-agresivnom biću, koje je i muško i žensko, koje rađa i hrani, voli i ubija?

Psihoanaliza je odavno otkrila da veštice predstavljaju falusnu majku, što bi značilo da jedinstven odnos prema objektu i sebi sjedinjuje parcijalne odnose prema dobroj i zloj majci. Veza htonskih božanstava s podzemnim prostorima vrlo je kompleksna. Sloveni imaju specifičnu mitologemu o podzemlju, koja se znatno razlikuje od helenske. Teorijski, doživljaj podzemlja stvorio se kod ljudi kada se svesno Ja počelo ograničavati od nesvesnog Ono, i kada su se nagonske težnje i fantazmi, koji čine srž u Ono, počeli doživljavati kao opasna i podzemna bića, različita od nekih drugih koja su shvatana kao prijateljska. Tokom razvoja, agresivne projekcije su se sve više odvajale od božanstava i doživljavale kao posebna bića koja su postepeno potiskivana u nesvesno i donji svet, i tako se pretvarala u htonske bogove. Zbog toga se često dešavalo da su se izvesni bogovi, u ranije vreme poštovani kao preci i zaštitnici nekog roda s vrlo visokim položajem u panteonu, pretvarali u htonska božanstva. Verovatno su u tome imali ulogu i politički odnosi među rodovima i plemenima, pri čemu se neko božanstvo nametalo ostalima.

Nastavlja se