Izazovi i zamke akcionarstva

Drugim rečima, klijenti nemaju direktnu vezu sa berzom, već kupovinu ili prodaju hartija od vrednosti realizuju posredstvom brokera. Klijenti brokera mogu biti građani, preduzetnici i pravna lica, koji na finansijskom tržištu nalaze kratkoročni ili dugoročni interes.

Da bi se realizovala kupovina ili prodaja akcija na berzi, neophodno je da je preduzeće, čijim akcijama želite da trgujete, upisano u bazu podataka u Centralnom registru, depou i kliringu hartija od vrednosti, zatim da ima otvoren emisioni račun i usaglašene podatke knjige akcionara, te da je ispunilo zakonsku obavezu da u roku od tri dana od dana otvaranja emisionog računa podnese zahtev berzi za organizovanje trgovanja njegovim akcijama. Ako je ispunjen ovaj preduslov, a vi ste se odlučili da kupite ili prodate svoje akcije, uspostavljate kontakt sa brokerom, pri čemu je izbor brokera kome ćete ukazati poverenje da realizuje vašu investicionu odluku, prepušten vama. Ali, bez obzira na to koliko poznajete pravila berzanskog poslovanja, broker je dužan da vam ukaže na sve činjenice i okolnosti bitne za donošenje vaše investicione odluke o kupovini ili o prodaji akcija. Svrha razgovora brokera sa klijentom jeste pružanje jasnih i potpunih informacija o tržištu, preciznije, o trenutnoj ceni akcija, kretanju tih cena, vrstama naloga za trgovanje koji se mogu ispostaviti brokeru, eventualnim rizicima trgovanja, troškovima sa kojima će se klijent suočiti prilikom realizacije kupovine, odnosno prodaje akcija…

Bitno je istaći da je uloga brokera da informiše klijenta, a ne da nameće, ili da umesto klijenta donosi odluku o prodaji ili kupovini akcija, po kojoj ceni i slično. Naravno, broker može biti ovlašćen i za pružanje usluga investicionog savetnika, ali takve poslove obavlja samo na osnovu posebnog ugovornog odnosa, koji svakako podrazumeva volju klijenta za korišćenje usluga investicionog savetnika. Pored obaveze da klijentu omogući uvid u svoja pravila poslovanja, broker je dužan da, pre prijema prvog naloga za trgovanje, odnosno, pre zaključivanja ugovora, preda klijentu primerak pravila poslovanja, kojim se utvrđuju osnovna prava i obaveze brokera i klijenata. Drugi korak (pre ispostavljanja prvog naloga za trgovanje) u realizaciji poslovnog odnosa klijenta i brokera jeste formalizacija odnosa zaključivanjem ugovora o obavljanju brokerskih poslova, kojim se broker obavezuje da će posredovati u kupovini i prodaji hartija od vrednosti za klijenta, odnosno, da će obavljati kupovinu i prodaju hartija od vrednosti za račun klijenta (na osnovu naloga klijenta), a klijent se obavezuje da će za tu uslugu platiti proviziju.

Posle donošenja investicione odluke, klijent popunjava propisani obrazac – NALOG za trgovanje, precizirajući da li je nalog kupovni ili prodajni, zatim unosi naziv i količinu akcija kojima se trguje, cenu (limit cena ili tržišna cena), datum i vreme ispostavljanja naloga, i najzad stavlja potpis. Radi minimiziranja rizika neizvršenja potencijalnih obaveza između kupoprodajnih strana, neophodno je istovremeno otvoriti račun hartija od vrednosti (VLASNIČKI RAČUN) i NAMENSKI NOVČANI RAČUN, pa u vezi sa tim, klijent sa brokerom zaključuje ugovor o otvaranju i vođenju računa hartija od vrednosti. Broker će, na osnovu ugovora, za klijenta – prodavca akcija, u Centralnom registru otvoriti vlasnički račun, na koji se prenose akcije klijenta, a zatim će, na osnovu ispostavljenog naloga za trgovanje klijenta, otvoriti njegov trgovački račun, takođe u Centralnom registru, na koji se prenose akcije koje klijent želi da proda. Broker otvara vlasnički račun i za klijenta – kupca, na koji se prenose/evidentiraju akcije nakon obavljene kupovine.

Kako brokeri nisu nosioci platnog prometa, potrebno je da njihovi klijenti, radi realizacije naloga za trgovanje, otvore novčani namenski račun kod banke (po izboru). Na datom računu, klijentu-prodavcu se, nakon prodaje akcija, po realizovanom (izvršenom) nalogu za prodaju, isplaćuje kupoprodajna cena akcija, dok je klijent-kupac u obavezi da na namenski račun uplati novčana sredstva za kupovinu akcija, i to u iznosu kojim je moguće da se izvrši obaveza iz naloga za kupovinu u celosti. Uz to se brokeru daje ovlašćenje da navedenim sredstvima, isključivo on može da raspolaže, i to za plaćanje kupljenih akcija. Ukoliko je klijent ispunio sve uslove, broker je spreman da započne trgovanje, odnosno da realizuje ispostavljeni nalog za trgovanje. Broker izvršava nalog za kupovinu i prodaju hartija od vrednosti unošenjem naloga u informacioni sistem berze. Kada se na berzi utvrdi cena, oni nalozi za trgovanje čija cena iz naloga to dozvoljava zaključuju transakcije.

Ukoliko odlučite da se uključite u trgovanje na Beogradskoj berzi, a niste u dovoljnoj meri upoznati sa neophodnim procedurama, svojim pravima i obavezama, o tome se detaljnije možete informisati na internet stranicama Beogradske berze www.belex.rs u delu – Želite da trgujete?

Procedura

Važno je naglasiti da berza ne određuje cenu hartije od vrednosti kojom se trguje, već se ona utvrđuje na berzanskom tržištu prema unapred propisanim pravilima, a na osnovu ispostavljenih naloga za trgovanje. Ukoliko je nalog realizovan, onda broker, najkasnije prvog narednog radnog dana od dana izvršenja naloga, obaveštava klijenta da je transakcija uspešno obavljena. Zaključene transakcije berza dostavlja Centralnom registru na saldiranje što, zapravo, predstavlja završni korak u trgovanju hartijama od vrednosti i podrazumeva prenos akcija sa vlasničkih računa prodavaca na vlasničke račune kupaca, kao i prenos novčanih sredstava sa namenskih računa kupaca na namenski novčani račun prodavaca.