Sarmatsko naselje panonskih Amazonki

Sarmati su važan deo istorije Karpatskog basena i Vojvodine, koja je bila njihova domovina skoro čitavih pet vekova, u isto vreme dok je, niže od Save i Dunava, svoje poslednje vekove proživljavalo moćno Rimsko carstvo. Najveći broj naselja, bolje reći ostataka tih naseobina, otkriven je upravo u Bačkoj, a nešto manje u Banatu i južnoj Mađarskoj. Ptolomej govori o osam sarmatskih naselja tokom II veka nove ere, za koja se znalo u Rimskom carstvu. To su Partiskon, Uskenon, Bormanon, Abieta, Trison, Parka, Kandanon i Pesion. Naši arheolozi su utvrdili jedino lokaciju Partiskona, koji se nalazio na ušću reke Moriš u Tisu, na mestu današenjeg Segedina ili sasvim blizu njega.

Ovo nomadsko pleme, sastavljeno od brojnih manjih plemena čiji su preci zajednički, potekli iz persijskog carstva, u ravnicu pored velike evropske reke pristiglo je u nekoliko talasa tokom prva četiri veka nove ere. Živeći nomadskim životom u stepama Azije, oni su panonske predele naselili kao stočari, a vremenom su vrlo uspešno osvojili i poljoprivrednu proizvodnju. Agneš Sekereš, arheolog subotičkog Muzeja, koja vodi arheološka istraživanja na lokalitetu Y kraka, kaže da istorija malo zna o ovim najranijim stanovnicima panonskih močvara i šuma, iako su oni njima gospodarili gotovo pola milenijuma. Priču o Sarmatima tek treba napisati nakon što se prouče i sastave u celinu svi otkriveni i iskopani detalji, ali za sada se zna da je reč o kulturi koja je gradila planska naselja, sa skladištima za namirnice i trapovima koji su im služili kao frižideri, sa kanalima oko tih naselja, ne toliko odbrambenim koliko za čuvanje stoke. Sarmati su, sudeći po grobnicama, imali izgrađen odnos prema smrti i svoje umrle sahranjivali su na posebnim mestima, nekropolama, u kovčezima, i uz određene obrede. Ostaci predmeta pronađeni u tim nekropolama, koje su čak više sačuvane od samih naselja, govore da su ovi rani Panonci poznavali grnčarstvo, i u tome dostigli zavisnu veštinu, izrađujući vrhunsku grnčariju izvanrednog dizajna uz pomoć vitla i u svojevrsnim manufakturnim radionicama. Izrađivali su i nakit, kovani novac i oružje kojim su se vešto služili. Dosta podataka o sarmatskoj civilizaciji nalazi se u spisima rimskih istoričara, koji o njima govore kao o veštim ratnicima, gotovo nepobedivim na svojim malim i brzim konjima. Čuveni Herodot u svojim tekstovima pominje njihovo amazonskom poreklo. On, naime, navodi da su Sarmati potomci „bajnih Amazonki i mladih Skita“, što se potkrepljuje činjenicom da je u sarmatskom plemenskom poretku žena imala poseban položaj. Ona je bila u potpunosti ravnopravna sa muškarcem, a ponekad imala i značajniju ulogu i uticaj. Žene su ratovale zajedno sa muškarcima, zajedno sa njima išle u lov, a u nekropolama su sahranjivane sa oružjem, poput ratnika muškaraca.

Iako se naslućuje da su Sarmati imali i svoje pismo, zasad otkriveno samo na ostacima upotrebnih predmeta, konkretnih podataka o njihovoj panonskoj istoriji ipak ima malo. Istoričari starog Rima pominju imena kralja Rasparagana i princa Zizaisa, kao i nazive pojedinih plemena kao što su Roksalani, Arkaraganati, Limiganti i Alani, koji su najkasnije pristigli u panonsku niziju, u isto vreme kada i Atilini Huni. No, iako su Sarmati često ratovali sa moćnom rimskom vojskom, opstali su sve dok se nisu sukobili sa Germanima. Nakon tih sukoba s kraja petog veka oni se više ne pojavljuju u zapisima rimskih istoričara.