INTERVJU Elena Massner i Goran Lazičić o borbi protiv fašizma i odjecima te borbe na današnju pobunu: „Studenti svakako pobeđuju“

.Prošle jeseni, u godini kada je obeležavana 80. godišnjica pobede nad nacizmom i fašizmom u Drugom svetskom ratu, kod jednog od vodećih nemačkih akademskih izdavača Transcript iz Bielefelda objavljen je zbornik radova „Women and Partisan Art. Aesthetics and Practices of Resistance in Yugoslavia und Carinthia“.

Knjiga koja sadrži priloge trideset afirmisanih internacionalnih istraživačica i istraživača rezultat je saradnje slavističkih centara u Beču, Gracu i Klagenfurtu, a priredili su je Elena Massner, Cristina Beretta, Goran Lazičić i Markus Gönitzer.

Fokus zbornika su umetnost i kulturne prakse nastale unutar jugoslovenskog partizanskog pokreta tokom rata, kao i kasnije umetničke obrade i ideološki narativi o antifašističkom pokretu u Jugoslaviji i Koruškoj.

Projekat obuhvata i putujuću multimedijalnu izložbu koja je od početka 2025. bila postavljena u Hamburgu, Lajpcigu, Berlinu, Klagenfurtu i Beču.

Sve ovo, ali i Dan pobede nad fašizmom, bili su povodi za razgovor sa dvoje priređivača zbornika Elenom Messner i Goranom Lazičićem.

Jedno od pitanja koje se nameće kada je publikacija koju ste objavili u pitanju je kako su kultura i umetnosti uopšte nastajale u toku samog rata, borbi, na frontu, u retkim predasima i nakratko oslobađanim teritorijama? Štampale su se novine, pravile priredbe, pozorišne predstave… Šta to govori o važnosti ovog segmenta ljudskog života u takvim kriznim trenucima?

Elena Messner: Kulturno-umetnička i prosvetna delatnost bile su integralni deo pokreta otpora koji je predvodila Komunistička partija Jugoslavije. Izvor i pokretač tih tokova bile su praktične potrebe. Primarna funkcija bio je prenos informacija o toku i ciljevima rata, kao i komunikativna i simbolička izgradnja zajednice u antifašističkom otporu. Od pasivne uloge i poriva za preživljavanjem ta umetnost je među ljudima obuhvaćenim pokretom stvarala svest o tome da je aktivni otpor moguć i neophodan. Na tu praktičnu funkciju prirodno se nadovezivala univerzalna humanistička funkcija umetnosti koju pominjete. Širenje komunističke ideologije u okvirima jugoslovenske partizanske umetnosti tokom ratnih godina bilo je sekundarno.

Zbornik koji ste priredili posebno se osvrće na doprinos žena u partizanskoj umetnosti. Ukratko, koliki je njihov udeo bio u njoj i koje su to najkarakterističnije forme kroz koje se izražavao?

Messner: Iako se udeo žena u antifašističkom otporu tokom Drugog svetskog rata u Zapadnoj Evropi sve više prepoznaje i proučava, on ostaje pretežno nevidljiv kada je reč o Istočnoj i Jugoistočnoj Evropi. Posebno je Jugoslavija – poprište jednog od najmasovnijih i najuspešnijih antifašističkih pokreta u Evropi – marginalizovana u evropskom istoriografskom diskursu.
Ipak, oko dva miliona žena pridružilo se oslobodilačkom pokretu: kao lekarke, bolničarke, kurirke, organizatorke, borkinje – i kao umetnice. Pisale su poeziju u ilegali, dizajnirale letke i štampale časopise, vezle simbole otpora, komponovale pesme i izvodile pozorišne predstave na oslobođenim teritorijama. Doprinos žena prisutan je u svim formama partizanske umetnosti: književnost, slikarstvo, muzika, pozorište, štampa i periodika, zanatstvo i rukotvorine. Među umetnicama su bile predstavnice međuratne avangarde, kao i nepismene žene koje su svoja iskustva izražavale kroz oblike folklorne umetnosti. Dela su nastala u ekstremnim uslovima: u skrivanju, u logorima, u egzilu i u stalnoj neizvesnosti i životnoj opasnosti. Upravo ta granična egzistencijalna situacija im obezbeđuje neprolaznu aktuelnost i univerzalno značenje.

Na koji način je ova participacija žena u NOB-u doprinela njihovoj emancipaciji?

Goran Lazičić: Naša knjiga pokazuje da učešće žena nije doprinelo samo vojnom uspehu partizanskog pokreta, već je odlučujuće uticalo na emancipaciju žena unutar NOB. Unutar demografski, klasno, etnički, i religijski veoma razuđenog i raznolikog partizanskog pokreta, došlo je do istinski revolucionarnih socijalnih i rodnih pomeranja i smanjivanja razlika. Nekoliko članaka iz zbornika interpretira kulturnu i umetničku delatnost unutar NOB kao složeni sociokulturni mehanizam koji, kada se obuhvati i njegova posleratna evolucija, uključuje procese auto-aktivacije, auto-edukacije, auto-naracije i auto-istorizacije žena u Jugoslaviji.
Glavni katalizator i bitan politički subjekt otpora bila je organizacija Antifašistički front žena. Iako nakon rata u socijalističkoj Jugoslaviji ženska emancipacija nije ispunila sve tekovine i potencijale koji su tokom rata bili dostignuti ili nagovešteni, AFŽ je ostao emancipacijska tradicija koja doseže do današnjih dana i koju nanovo otkrivaju i afirmišu savremeni feministički kulturni i umetnički projekti širom regiona nekadašnje Jugoslavije. Ti vrednosni i simbolički kontinuiteti takođe su predmet analize u našoj knjizi i izložbi.

Zbog čega predstavljajući zbornik navodite da je on pionirski poduhvat u povezivanju umetnosti i kulture nastale tokom i nakon NOB-a i borbe za prava žena?

Lazičić: Nakon 2010. u zapadnoevropskim i američkim akademskim istraživanjima nekadašnje Jugoslavije prisutan je trend koji se može nazvati „partisan turn“. Naš zbornik je u tom kontekstu pionirski po tome što sučeljava i ukršta dva odvojena toka dosadašnjih istraživanja. Jedan koji se istoriografski i sociološki bavi učešćem žena u partizanskom pokretu i drugi koji proučava različite forme umetničke produkcije i kulturne delatnosti u vezi sa NOB, gde do sada preovlađuju istraživanja spomenika i partizanskih filmova. Naš zbornik je prva studija koja se fokusira na umetničku produkciju žena unutar partizanskog pokreta, kao i na kasniju recepciju, evoluciju i transformacije tog tematskog polja u socijalističkom i postsocijalističkom periodu.

Prećutkivanja i kontraverze prate i temu NOB-a i ženska prava/feminizam u savremenim diskursima. Na koji način i zašto je tako? Najzad, nude li tekstovi iz zbornika mogućnost revalorizacije ovih tema i njihovo rekontekstulaizovanje?

Lazičić: Naše istraživanje može se u neku ruku razumeti kao kulturološka arheologija: nastojali smo da iskopamo i očistimo jedan korpus umetnosti od istorijskih i ideoloških naslaga koje su ga tokom poslednjih osam decenija zatrpale. Prvo su to bile posledice autoritarnosti i dogmatizma socijalističke Jugoslavije, a potom ostrašćeni i neutemeljeni antikomunistički revizionizam koji dominira od početka 1990-ih. Osim toga, zatrpavanju i zaboravu je svakako doprineo i permanentni rad patrijarhalnih kulturnih matrica i sistemsko potiskivanje ženskog autorstva, a pogotovo feminističkog angažmana, što se od raspada Jugoslavije dodatno radikalizovalo.
Messner: Istovremeno je naš projekat i politička futurologija, jer antifašistička, socijalistička i feministička umetnička produkcija iz perioda Drugog svetskog rata dragoceni su putokazi danas, kada je nužno osmišljavati i graditi alternative savremenom globalnom kapitalizmu. To se jasno vidi iz nekoliko članaka u našem zborniku koji iz savremene perspektive pokazuju da utopizam partizanske umetnosti ima transistorijski ali i transideološki karakter.

 Čini li vam se da najnoviji studentski bunt u Srbiji baštini makar donekle tradiciju partizanskog pokreta?

Lazičić: Aktuelni studentski pokret iz razumljivih razloga izbegava sve nasleđene ideološke podele u srpskom društvu. Ali upravo takav taktički catch-all pristup direktno se nadovezuje na strategije partizanske borbe iz Drugog svetskog rata. Mada to verovatno nije samo strateška odluka studenata, već posledica autentičnog izrastanja pokreta „od dole prema gore“, što je takođe suštinska sličnost studentskog pokreta i jugoslovenskog NOB-a.
Slično je takođe nastojanje oba pokreta da se izbegnu institucionalni okviri političke borbe, kao i društvena i rodna inkluzivnost i međugeneracijska solidarnost. Ali povrh svega, zajednička je težnja ne samo da se pobedi okupator ili promeni aktuelna vlast, već da se društvo iznutra promeni i reformiše. Studenti, dakle, svakako pobeđuju, bitno je samo da ne ponove neke od grešaka prethodnih progresivnih i emancipatorskih pokreta u našoj istoriji. A nama ostaje da sledimo poruku iz najnovijih vizuelnih radova umetničke grupe Škart: „učimo od pupoljaka s grana, od studenata i partizana“.

Zbog čega je ovakav zbornik nastao na nemačkom govornom području i zašto je kao okvir za njegovo nastajanje bitna baš Koruška, južna austrijska pokrajina koja je nakon Prvog svetskog rata bila predmet spora Austrije i Kraljevine SHS?

Messner: U Koruškoj je partizanski antifašistički pokret, čiji su nosioci prevashodno bili pripadnici slovenačke manjine, bio vezan za slovenački Oslobodilački front i izrastao je u najmasovniji organizovani pokret otpora unutar granica Trećeg rajha. Međutim, sudbina tog pokreta nakon završetka Drugog svetskog rata imala je dijametralno različitu putanju u odnosu na socijalističku Jugoslaviju. Koruško partizansko nasleđe nikada naime nije bilo institucionalizovano i postalo oficijelni i dogmatizovani državni narativ. Ta tradicija antifašističkog otpora do danas je u Austriji ostala manjinska i subverzivna, i može se reći, permanentno revolucionarna i emancipacijska.
Ivana Matijević

Od Mitre Mitrović do Petera Handkea

U knjizi „Women and Partisan Art. Aesthetics and Practices of Resistance in Yugoslavia und Carinthia“, kao i u pratećoj multimedijalnoj izložbi obrađena su dela partizanki i umetnica među kojima su: Mitra Mitrović, Saša Božović, Magda Bošan Simin, Greta Štern Čaće, Lela Čermak, Vera Crvenčanin, Vera Obrenović Delibašić, Alenka Gerlovič, Cvijeta Job, Vida Jocić, Ina Jun-Broda, Elvira Kohn, Milka Žicina, Nadežda Ilić Tutunović, Mira Sanjina, Stela Skopal, a istražen je između ostalog i prikaz partizanske borbe u Koruškoj u delima austrijskih pisaca poput Maje Haderlap, Florjana Lipuša i Petera Handkea.