Balkan kao alter ego

Marko Živković: SRPSKI SANOVNIK (13)

Marko Živković (1961) predaje antropologiju na Univerzitetu Alberta (Kanada). Diplomirao je kliničku psihologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu, a magistrirao i doktorirao antropologiju na Čikaškom univerzitetu. Objavio je više radova o Srbiji, bivšoj Jugoslaviji, Jugoistočnoj Evropi i Japanu, o problemima postsocijalizma, antropologiji prostora i vremena i o upotrebi sna kao modela u društvenoj teoriji. Autor je iz ovog izdanja „Srpskog sanovnika“ (Biblioteka XX vek) izostavio istorijske, geografske i druge podatke koji su u originalu namenjeni stranim čitaocima. Prevod: Miroslava Smiljanić Spasić.

Šta balkanistički diskurs razlikuje od diskursa orijentalizma, kaže ona, jeste što prvi ne pokazuje iskupljujuće mogućnosti koje ima onaj drugi: ma koliko bivao ocrnjivan, Orijent je isto tako uvek bio viđen kao posednik jedne blistave vlastite civilizacije, na izvesne načine čak superiorne u odnosu na Zapad; Balkan nije bio ništa do Evropin „alter ego, unutrašnja mračna strana“, bez ikakvih odlika kojima bi se iskupio.

No, postoji makar jedan značajan izuzetak – monumentalni jugoslovenski putopis Rebeke Vest Crno jagnje i sivi soko (1969). Rebeka Vest dosledno preokreće uobičajene valence balkanističkog diskursa, zapažajuči nešto vredno divljenja u skoro svemu što se, sa tačke gledišta sveta iz kojeg dolazi, obično smatra za vredno prezira. Ovaj njen stav vidi se i u preokretanju severozapadno-jugoistočnog „gradijenta omalovažavanja“ – obično prisutnog u zapadnjačkim predstavama o Jugoslaviji, kao i u internom jugoslovenskom stereotipizovanju – u „gradijent divljenja“. Hrvatska, odakle započinje svoje jugoslovensko putovanje, prolazi najgore. Suviše je zaražena Srednjom Evropom, zapadnjačkom dekadencijom od koje Rebeka Vest pokušava da pobegne. Bosni i Srbiji nesumnjivo daje prednost nad Hrvatskom, ali njeno srce pripada jugoistočnoj završnici gradijenta – Makedoniji – „Balkanu Balkana“.

Beograd se, opet, u nekima od njenih premišljanja pojavljuje kao srednja tačka skale. Nekada je bio „balkansko selo. To je značilo da ima karakter koji su mu dali otpor, odlučnost da opstane, mučeničko siromaštvo“. Ali moderni Beograd je načinio grešku, „prošarao je svoje tlo ulicama koje su drugde napravljene bolje“. Srbija je oslobođena 1815, kaže ona, i „tokom jednog veka bila je izložena otrovima devetnaestog veka“.

Ali, Makedonija je do 1913. bila pod osmanskom vlašću; do tada je rđavom turskom vladavinom sačuvala sve one srednjovekovne uslove koji su postojali kad je posle bitke na Kosovu bila odvojena od ostalog sveta. Makedoniju možda treba posmatrati kao muzej koji nije tipičan za život izvan nje. Njene veze sa ostalim svetom postoje tek dvadeset pet godina.

Srbija naspram Makedonije stoji kao Hrvatska naspram Srbije i, do neke mere, ponavljajući obrazac, kao Srednja Evropa prema Jugoslaviji u celini. Srbija se nalazi negde između dekadencije Zapada i iskonske balkanske čistote Makedonije. I pored sve izloženosti „otrovima devetnaestog veka“, međutim, evropska degeneracija koja preti Beogradu „i dalje je daleko od cilja“. Beogradski hoteli bi možda mogli da se nadmeću sa onima u Londonu i Parizu, ali „ni u jednom od tih velikih gradova“, piše Vest, nisam mogla videti kako se hotelska vrata otvaraju da propuste seljaka koji ulazi neužurbano i prirodno, držeći u naručju crno jagnje… Nosio je građansko odelo, preko koga je odenuo prsluk od jagnjeće kože, imao je crnu okruglu kapu i kožne sandale sa nagore uvrnutim vrhom.

Zapadnjačka odeća i tri značajna markera srpskog seljačkog Volksgeist-a – gunjče, šubara i opanak – na kraju se dopunjuju trećim suštinskim elementom u ovom jezgrovitom pasusu: seljak sa crnim jagnjetom „stoji nepomično kao vizantijski kralj na nekoj freski“. Srpski osećaj identiteta zaista se u značajnoj meri obrće oko različitih načina na koje ove tri velike teme – vizantijsko nasleđe kao polaganje prava na visoku kulturu, gunjče i opanak kao egalitaristički seljački Volksgeist, i više ili manje dobro skrojeno zapadnjačko odelo kao neugodan danak članstvu u zapadnoj civilizaciji – dopunjuju jedna drugu, ili protivreče jedna drugoj. Iako ih različito vrednuje, Rebeka Vest ovde dolazi do istih sastavnih elemenata srpskog identiteta koje je identifikovao i Velmar-Janković, zamišljeno gledajući sa beogradske Kalemegdanske tvrđave.

Nastavlja se