„Imaće posledice po Vučićev režim“: Američka organizacija analizira šta pad Orbana znači za Zapadni Balkan

U novije vreme, Orban je dodatno dobio na značaju zbog usklađivanja sa američkom administracijom koja je bila naklonjena konzervativnoj unutrašnjoj agendi Mađarske i suverenističkom otporu prema Briselu. Opisujući njegovu međunarodnu ulogu, bugarski politikolog Ivan Krastev uporedio je mađarskog lidera sa Fidelom Kastrom globalne desnice, ukazuje u analizi za američki Atlantski Savet Agon Maljići, politički analitičar i novinar.

Ipak, ova globalna reputacija često je zasenjivala Orbanovu ulogu regionalnog hegemona i kanala ruskog i kineskog uticaja na Balkanu.

Orban nikada nije uspeo da izgradi održivu iliberalnu osovinu unutar EU ili Centralne Evrope, uglavnom zato što nijedan od njegovih evropskih partnera nije bio tako dosledno uspešan na izborima kao on. Međutim, bio je znatno uspešniji kao pokrovitelj i posrednik postojeće iliberalne osovine južno od mađarskih granica.

Tokom poslednje decenije, Orban je koristio kontrolu nad mađarskom državom, kao i podršku Rusije i Kine, kako bi izgradio mrežu uticaja na Zapadnom Balkanu u cilju podrške svojim političkim saveznicima – pre svega predsedniku Srbije Aleksandru Vučiću, naglašava Maljići.

Orban je takođe pozicionirao Mađarsku kao „kapiju“ za proces pristupanja regiona EU, koji je, za razliku od Ukrajine, nominalno podržavao. Na taj način, Orban se predstavio kao sponzor režima sličnog razmišljanja, poput Vučićevog, u kojima je video instrumente za pritisak na Brisel ili buduće saveznike u drugačijoj vrsti EU.

Orbanova podrška balkanskim liderima doprinela je učvršćivanju demokratskog nazadovanja u regionu. Istovremeno, njegovi napori su pojačali skepticizam prema proširenju EU među drugim državama članicama, koje su postale oprezne u vezi sa prijemom novih potencijalnih „trojanskih konja“ poput Mađarske.

Značaj pobede Petra Mađara za Zapadni Balkan jeste u tome što će njegova vlada naslediti Orbanovo regionalno diplomatsko nasleđe i pravo veta u procesu proširenja.

Ova promena vlasti verovatno će imati posledice po režim Aleksandra Vučića u Beogradu, a možda i po brzinu pristupanja zemalja Zapadnog Balkana i Ukrajine Evropskoj uniji.

„Orbanova osovina jakih lidera“

Orbanova duboka strateška saradnja sa Vučićem bila je zasnovana i na ideološkoj bliskosti i na zajedničkom geopolitičkom interesu da se balansira odnos prema Zapadu kroz omogućavanje kineskih i ruskih interesa.

Na primer, to što je Srbija ugostila rusku energetsku imovinu igralo je važnu ulogu u Orbanovim naporima da pretvori Mađarsku u tranzitno čvorište za uvoz ruske energije u Evropu. Zbog toga su dve zemlje imale strateške sporazume o gasu i nafti, kao i razgovore o nuklearnoj energiji.

Tokom poslednje decenije, Vučić i Orban su takođe pretvorili svoje države u kineske proizvodne i trgovinske čvorove za evropska tržišta, što je uključivalo izgradnju železnica i puteva finansiranih iz Kine koji povezuju obe zemlje sa kineskom lukom Pirej u Grčkoj.

Značaj ove dve zemlje za Kinu postao je očigledan tokom poslednje posete kineskog predsednika Si Đinpinga Evropi 2024. godine, kada je izabrao Budimpeštu i Beograd kao dve od tri stanice, pored Pariza.

Veze između Mađarske i Zapadnog Balkana proširile su se i na obimna ulaganja mađarskih kompanija u strateške sektore regiona.

Na primer, u Albaniji, gde je tokom poslednje decenije IT kompanija 4iG iz Budimpešte postala veliki telekom igrač, mađarski Wizz Air postao je dominantna avio-kompanija, a mađarski OTP ušao u bankarski sektor.

Prema Beogradskom centru za bezbednosnu politiku (BCSP), mađarske direktne strane investicije na Zapadnom Balkanu porasle su sa 690 miliona evra u 2016. na 1,5 milijardi evra u 2020.

Produbljivanje ekonomske saradnje išlo je zajedno sa podrškom prijateljskim režimima, uključujući i ulaganja Orbanovih lojalista u medije u Severnoj Makedoniji i Sloveniji.

Orban je 2018. omogućio azil Nikoli Gruevskom, bivšem premijeru Severne Makedonije, koji je bio optužen za korupciju u okviru reformi vladavine prava u procesu približavanja EU.

Orban je takođe štitio Milorada Dodika, predsednika stranke SNSD u bosanskohercegovačkom entitetu, od sankcija EU i finansijski podržavao njegovu vladu kada su drugi povukli podršku. Navodno je bio spreman i da upotrebi mađarske mirovne snage kako bi ga izvukao iz Bosne i Hercegovine tokom prošlogodišnjeg sukoba sa pravosuđem.

Noviji događaji otvaraju mogućnost da je podrška Orbanu bila dvosmerna. Tokom kampanje u kojoj je Orban kritikovao Ukrajinu, Vučić je objavio da su otkriveni eksplozivi na teritoriji Srbije blizu gasovoda koji snabdeva Mađarsku ruskim gasom, a Orban je sugerisao da bi Ukrajina mogla biti odgovorna.

Mađar je tvrdio da je reč o lažnoj operaciji, a čak se i srpska obaveštajna služba distancirala od tvrdnji da je Ukrajina umešana, kako bi izbegla problem sa Zapadom.

Šta Mađarova pobeda znači za Zapadni Balkan?

Mađar je svoju opozicionu koaliciju doveo do pobede sa programom koji se uglavnom fokusira na unutrašnja pitanja, poput korupcije i vladavine prava. Očekuje se da će kao premijer prioritet dati upravo tim temama. U spoljnoj politici, njegov glavni fokus izgleda da će biti obnova odnosa Mađarske sa EU i NATO-om.

Tokom kampanje, Mađar je naglašavao potrebu da se „ponovo izgradi kredibilitet Mađarske kao konstruktivnog i pouzdanog partnera koji doprinosi jačoj Evropi“. To će verovatno početi od odblokiranja pomoći EU Ukrajini.

Ipak, na svojoj prvoj konferenciji za štampu nakon izbora, Zapadni Balkan je zauzeo važno mesto. Govoreći novinarima, zauzeo je oštar ton prema Vučiću i najavio istragu o navodnom incidentu sa eksplozivom na gasovodu.

Takođe je tvrdio da zna „ko je kum prijateljstva Orbana, Vučića i Fica“, implicirajući da ruski predsednik Vladimir Putin stoji iza regionalne osovine. Vučić je odmah odgovorio nazivajući te izjave „glupim“ i „besmislenim“.

Orbanov odlazak dešava se u ionako teškom trenutku za Vučića, čija popularnost opada. To bi moglo uticati na predsedničke izbore u Srbiji narednog proleća, kao i podstaći Vučića da odloži najavljene vanredne parlamentarne izbore.

Međutim, najveći efekat gubitka njegovog glavnog saveznika u Evropi jeste dalje slabljenje Vučićevog međunarodnog položaja. Mađarova pobeda takođe otvara pitanja o budućnosti brojnih zajedničkih srpsko-mađarskih regionalnih projekata, posebno onih vezanih za rusku energiju.

Svaki potez Mađara da se udalji od zavisnosti Mađarske od ruskih izvora energije dovešće Srbiju u još teži položaj u pogledu njene sopstvene zavisnosti od Moskve.

To bi čak moglo snažno ubrzati okretanje Beograda ka Zapadu u tom segmentu.

U međuvremenu, Hrvatska – čiji je premijer Andrej Plenković navodno bio zadovoljan Mađarovom pobedom – izgleda da će profitirati. Hrvatska težnja da snabde region neruskom naftom, preko planiranog Jadranskog naftovoda, kao i američkim tečnim prirodnim gasom preko Južne interkonekcije u Bosni i Hercegovini, deluje kao da će ići napred.

Povoljne okolnosti koje je donela Mađarova pobeda mogle bi privremeno da daju politički podsticaj procesu proširenja EU. Iako je Mađar izrazio skepticizam prema kandidaturi Ukrajine, njegova kritika se uglavnom odnosi na brzinu procesa pristupanja, a rekao je i da bi to pitanje trebalo biti odlučeno na referendumu.

Odlazak političara koji je omogućavao autoritarne tendencije, kao i mogućnost da Mađarska napusti status „problematične države“ po pitanju vladavine prava, ojačali su poziciju Brisela u politici uslovljavanja prema zemljama Zapadnog Balkana.

To je posebno važno u trenutku kada EU preti Srbiji zamrzavanjem finansiranja zbog demokratskog nazadovanja i nastavka veza sa Rusijom, kao i kada Brisel upozorava da bi mogao usporiti proces pristupanja Albanije zbog problema sa vladavinom prava.

Ipak, politički zaokret u Mađarskoj bi mogao uskoro da razotkrije stvarne stavove država članica o proširenju. Sa uklonjenim „blokatorom“ u Budimpešti, zemlje EU koje su možda bile skeptične prema proširenju više neće moći da se kriju iza mađarskog veta, već će morati jasno da iznesu sopstvene stavove.

Sada bi kredibilitet Evrope kao geopolitičkog aktera mogao biti testiran, jer bi njene najveće članice mogle biti prinuđene da, pod pritiskom geopolitičkih okolnosti, daju jasne odgovore o rokovima i uslovima pod kojima bi proširenje moglo da se dogodi.