Lepe uspomene na ona vremena

Mitja Velikonja: TITOSTALGIJA (4)

„Titostalgija“ je naslov nove knjige slovenačkog kulturologa Mitje Velikonje. Kod nas je upravo objavljena u biblioteci „XX vek“ u prevodu Branke Dimitrijević. Zašto je Josip Broz Tito i dalje toliko popularan među narodima i narodnostima bivše Jugoslavije čak i trideset godina nakon smrti? Da li je reč o brendu na kome se dobro može zaraditi novac, ikoni popularne kulture? Šta je mit a šta stvarnost? Ovo su samo neka pitanja na koja odgovore traži ova zanimljiva knjiga čije delove prenosimo.

I to kako periodično, povodom godišnjice njegove smrti i rođenja, tako i svakodnevno, kao deo svakidašnjih diskursâ i praksi. U njegovo vreme bilo je normalno, čak i obavezno isticati njegove portrete, da se svuda pojavljuje njegov lik, od poštanskih marki do znački i novčanica, da se njegovim citatima pune masovni mediji, udžbenici, istorijske i druge studije, da sa polica onih svesnijih zure luksuzna izdanja u kožnom povezu što njegovih izabranih dela što knjiga o njemu, da se sa desetinama kilometara dalekih brdâ čita njegovo ime, da obećanja data njemu krase mnoge učionice, kancelarije, čekaonice, kasarne1 i druga javna mesta, da se njegovim imenom zakitio po jedan grad u svakoj republici i pokrajini, da je postojao bezbroj Titovih ulica, trgova, svakojakih infrastrukturnih objekata, ustanova, stipendija, nagrada itd, da se sadilo 88 stabala u sećanje na Tita, da su mu se posvećivali razni javni događaji i politički obredi (čak i tako bizarni kao što je bilo takmičenje oračâ Za Titovu brazdu). Najčuveniji je bio Dan mladosti, koji se slavio svake godine i, najzad, njegova veličanstvena sahrana na kojoj se okupio ogroman broj uglednih političkih i javnih ličnosti iz celoga sveta. I inače su o njemu imali veoma pozitivno mišljenje njegovi slavni savremenici, od Ruzvelta, Čerčila, M. L. Kinga do Sartra, pa čak i njegovi protivnici (recimo Himler i Hitler). Njegove fotografije su se pojavljivale na naslovnim ili prvim stranicama svetskih listova kao što su Time, Life i Picture Post. Brozova biografija iz pera Vladimira Dedijera prevedena je praktično na sve svetske jezike, čak i na Brajevu azbuku (Kuljić, 2005, 405), o njemu je napisano preko hiljadu knjiga.

Sva ova sveprisutnost i sveobuhvatnost još se nekako mogu i razumeti: Broz je bio jedan od središnih i utemeljujućih simboličkih centara političke mitologije i narativnog imaginarija socijalističke Jugoslavije, slavljen i zaštićen. Oko njega se razvio tipičan kult ličnosti, koji je preuzeo sve tri dimezilovske (Dumézil) „društvene i kosmičke funkcije“ (svešteničku, ratničku i radničku), o čemu se starala organizovana zvanična propaganda pod budnim okom represivnih organa. Njegovo obožavanje pažljivo se gradilo još za vreme rata da bi se u informbiroovsko vreme pojačavalo na račun Staljinovog kulta: neki smatraju da je u svojoj zemlji bio čak i „veći staljinista od samog Staljina“ (Barnett, 2006, 82), odnosno da se „protiv Staljina borio staljinističkim sredstvima“ (Pavlowitch, 2006, 57-59). Komunistički internacionalizam pao je od 1948. u zasenak izgradnje socijalizma u zemlji, sovjetski uzori okrenuli su se ka jugoslovenskim, Oktobarska revolucija prebačena je u drugi plan, iza partizanstva odnosno narodno-oslobodilačke borbe (što se mitologizovalo, da citiram Broza, kao neprestana, neravnopravna i teška borba sa višestruko nadmoćnim neprijateljem). Postao je „trojedini“ titular, države, vojske i partije. Dakle, prava „titokratija“. Međutim, daleko teže je razumeti zašto je još danas mnogo toga preživelo, vratilo se, pa čak i iznova nastaje – naravno, na drukčiji način, s drugim nosiocima, namerama i sredstvima, ali ipak. Medijsko izveštavanje o njemu se s prvih strana, spoljnih i unutrašnjepolitičkih vesti, pomerilo nekoliko stranica dalje, u rubrike kao što su Zanimljivosti, turističke reportaže, feljtoni, upadljivi antrfilei Verovali ili ne i reklamni oglasi. Broz, koji je s debaklom Jugoslavije gromoglasno napustio političku scenu, kao Tito tiho se vratio kroz vrata raznih kulturnih, medijskih i potrošačkih diskursâ.

Upustiću se u dalje pretpostavke: da li je stvarno u pitanju samo „povratak Titu“, više ili manje verna rekonstrukcija prošlosti, ili je reč o nečem potpuno svežem, iako se odnosi na istoriju, dakle o novoj konstrukciji prošlosti? sadašnjosti? čak i budućnosti?

Nastavlja se