Žensko osvajanje univerziteta

Ivana Pantelić: PARTIZANKE KAO GRAĐANKE (5)

Knjiga Ivane Pantelić zanimljiv je doprinos savremenoj istoriji Srbije i bivše Jugoslavije. U svom istraživanju autorka obrađuje pitanje društvene emancipacije učesnica Narodnooslobodilačkog pokreta, partizanki i političkih aktivistkinja u socijalističkoj Jugoslaviji, nastaloj delimično i njihovim angažmanom u oslobodilačkom, revolucionarnom i građanskom ratu između 1941. i 1945. godine. Težište je na idejama, aktivnostima i problemima istaknutih predstavnica predratnog levičarskog ženskog pokreta, odnosno pokreta otpora, koje su posle 1944/45. godine vršile određeni politički i društveni uticaj u Antifašističkom frontu žena Jugoslavije, ali bile i na odgovornim funkcijama u partijskoj i državnoj hijerarhiji. Uz dopuštenje izdavača (Izdavači: Evoluta, Institut za savremenu istoriju) prenosimo najzanimljivije odlomke.

Ipak, pošto je posle Drugog svetskog rata postojala velika potreba za stručnim i obrazovnim kadrom, zvanična politika zalagala se za ubrzano povećanje udela visokoobrazovanih građana u stanovništvu. Zato je u kratkom razdoblju do kraja četrdesetih godina broj studenata na fakultetima i višim školama u Srbiji povećan sa 11.812, koliko ih je studiralo tokom studijske 1939– 1940. godine, na 27.950 studenata 1952–1953. godine. Samo na Beogradskom univerzitetu pred rat je studiralo 1.586 žena, koje su činile petinu (20 odsto) od ukupno 7.786 studenata. Na svim fakultetima i višim školama tokom 1945/1946. studirala su 14.074 studenta (samo na fakultetima studiralo je 13.516), među kojima je bilo 5.573, odnosno 5.337 žena. Žene su, dakle, činile oko 40 odsto studenata na Univerzitetu, a udeo je dvostruko povećan, pre svega formalnom političkom odlukom i uvođenjem besplatnog školovanja. Do 1952–1953. godine broj studenata se gotovo udvostručio 27.950 (23.700 studiralo je na fakultetima), među kojima je bilo 9.622 (7.779) žena. Udeo je suštinski opao na 34 odsto (33 odsto). Prilike na univerzitetima susednih balkanskih država, posebno onih u kojima su uspostavljeni režimi „narodnih demokratija“, ali i razvijenih evropskih zemalja, ukazuju na domete posleratne emancipacije žena u FNRJ. Tako je u Bugarskoj 1947. bilo 14.341 studentkinja (ili 28,73 odsto od ukupnog broja). U Mađarskoj je 1934. bilo 2.176 studentkinja (13,90 odsto), a skoro dve decenije kasnije, 1951. godine, 9.600 (23,58 odsto).

U Austriji je na univerzitetima u prvoj posleratnoj deceniji broj studentkinja sa 21,63 odsto 1937. godine opao na 20,73 odsto 1953. U Francuskoj je, pak, porastao sa 26,9 odsto (23.483) na 31,37 odsto (48.000) 1951. godine. Beogradski univerzitet je pre rata spadao među evropske univerzitete sa većim procentom studentkinja, a posle Drugog svetskog rata trend porasta broja studentkinja naglo raste i, tokom prvih šest posleratnih godina, ima najveći procenat studentkinja među prikazanim evropskim univerzitetima. Nastavni kadar na fakultetima i višim školama predstavlja još zanimljiviji pokazatelj ženske emancipacije. Naime, pre Drugog svetskog rata na Beogradskom univerzitetu je predavala samo jedna žena – Ksenija Atanasijević, koja je 1936. izbačena s fakulteta. Posle 1945. godine došlo je do korenitih promena. Već 1950. na Beogradskom univerzitetu je u nastavnom osoblju radilo 136 žena. U to vreme na ovom univerzitetu bilo je zaposleno ukupno 1.863 naučna radnika.207 Do kraja perioda nijedna od žena još nije uspela da postane profesorka. Najviše je bilo asistentkinja (80), slede lektorke (35), predavačice (12), zatim docentkinje (9). Najviše žena je radilo na novoosnovanom Farmaceutskom fakultetu, na kojem je među asistentima bilo dvanaest žena i jedan muškarac. Na Arhitektonskom i Bogoslovskom fakultetu nije bilo žena.

Čak devet od četrnaest naših sagovornica nastavilo je ili upisalo studije posle Drugog svetskog rata.

Tri su završile studije pre 1941. godine. Do 1947. godine u ustanovama KPJ pojavilo se mišljenje da Antifašistički front žena ne deluje u skladu sa očekivanjima. U martu je, na sastanku Komisije za rad među ženama CK KPJ, zaključeno da u mnogim selima širom NR Srbije, dve godine posle završetka rata, nisu oformljeni mesni odbori AFŽ. Čak i tamo gde su postojali, ovi odbori su bili nedovoljno aktivni.

Smatralo se da je rad AFŽ kampanjski, nesamostalan, da najviše ustanove AFŽ ne deluju kao rukovodstvo već kao propagandna tela, konačno, da se žene slabo odazivaju kroz aktivnosti organizacije. Komisija je, takođe, pokazala nezadovoljstvo sadržinom ženskih listova koji su pod nadzorom AFŽ izlazili u narodnim republikama. Odlučeno je da se stvaranjem novih organizacija – sekcija AFŽ – podstakne uključivanje novih članica u organizaciju. Predloženo je stvaranje tri sekcije (organizacije): Majka i dete, Društvo naprednih domaćica i Ženska zadruga za kućnu radinost i utvrđeno da AFŽ ne treba da postane „izolovana feministička organizacija“ već da mora da bude sastavni deo Narodnog fronta.

Nastavlja se