„Jadran kakav smo poznavali više ne postoji“: Naučnici upozoravaju na promene u moru u Crnoj Gori

Iako se južni deo Jadrana, uz obalu Crne Gore, tradicionalno smatra njegovim biološki najbogatijim područjem, upravo se tu danas registruju i najizraženiji poremećaji.

Na okruglom stolu Crnogorske akademije nauka i umetnosti, naučni savetnik Instituta za biologiju mora Univerziteta Crne Gore, dr Aleksandar Joksimović, poručio je da „Jadran kakav smo poznavali više ne postoji“. U fokusu njegovog upozorenja nalazi se konstantan porast temperature mora, koji se više ne ograničava samo na površinske slojeve, već zahvata i dubine.

Posledice takvog zagrevanja već su merljive. Menja se migracija vrsta, narušava se postojeća ravnoteža ekosistema, a u more ulaze organizmi koji ranije nisu bili karakteristični za ovo područje — uključujući invazivne vrste iz toplijih mora.

Podaci govore da je od poslednjeg sistematskog popisa 1996. godine, kada je u Jadranu registrovano 407 vrsta riba, u poslednjih trideset godina zabeležen dolazak najmanje 48 novih. One su stigle iz Crvenog mora, preko Sueckog kanala, ali i iz Atlantika kroz Gibraltarski prolaz. Veći deo njih se, kako navode istraživači, trajno adaptirao, piše Nova.

Ono što posebno zabrinjava jeste brzina termalnih promena. U pojedinim merenjima zabeležen je porast temperature mora za jedan do tri stepena Celzijusa — što u okeanografiji predstavlja značajan skok. Tokom istraživačke ekspedicije MEDITS, na dubini od 300 metara izmereno je 17 stepeni, dok su ranije vrednosti na toj dubini bile stabilne oko 12. Stručnjaci ističu da se ovakva odstupanja u dosadašnjim merenjima nisu beležila.

Paralelno sa klimatskim promenama, raste i pritisak na riblje resurse. Crnogorski ribarski sektor, ograničen obalnim pojasom, suočava se sa znatno većim flotama susednih država. U tom kontekstu, odluke međunarodnih tela često ne odražavaju specifičan položaj pojedinačnih zemalja, upozorava Joksimović.

Na drugoj strani, invazivne vrste postaju sve prisutnije u ekosistemu. Prema podacima dr Olivere Marković, u Jadranu je registrovano 23 vrste dekapodnih rakova, od kojih je čak 15 invazivnog karaktera. Među njima se posebno izdvaja plavi rak — vrsta bez prirodnih predatora, izuzetno prilagodljiva i sve raširenija.

Ipak, naučnici ukazuju da ova pojava ima i drugu stranu. Plavi rak se u mnogim delovima sveta već koristi kao prehrambeni resurs, bogat proteinima i omega-3 masnim kiselinama, što otvara mogućnost njegovog kontrolisanog izlova kao jedne od mera upravljanja populacijom.

Na institucionalnom nivou, Crna Gora je 2019. usvojila zakon o invazivnim stranim vrstama i uvela kontrolu balastnih voda i obrastanja plovila. Međutim, kako ističu predstavnici nadležnih institucija, ključni izazov ostaje sprovođenje postojećih mera u praksi, a ne njihovo donošenje.

Kao pozitivan primer navodi se Jabučka kotlina — prvo zaštićeno ribolovno područje u Jadranu, koje funkcioniše kao međunarodno regulisano mrestilište i hranilište važnih komercijalnih vrsta.

Uprkos tim naporima, naučna zajednica ostaje oprezna. Poruka koja se ponavlja jeste da se Jadran nalazi u fazi ubrzane promene i da bez preciznog, dugoročnog i održivog upravljanja morski ekosistem može ući u trajno nestabilno stanje.