Jul 1941, „sveti“ mesec borbe protiv fašizma

U tom mjesecu, tačnije 4. jula 1941. godine u Beogradu, Komunistička partija Jugoslavije, koja je djelovala ilegalno i čiji je generalni sekretar bio Josip Broz, uputila je proglas s pozivom na opšti ustanak. Nakon rata se taj dan proslavljao kao Dan borca i bio je državni praznik.

Na proglas su ekspresno reagovali narodi Jugoslavije pa je već 7. jula podignut ustanak u Srbiji, a potom 13. u Crnoj Gori pa 22. u Sloveniji i 27. u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini. Samo je u Makedoniji ustanak podignut kasnije, 11. oktobra. Svi ovi dani su proglašeni Danom ustanka u dotičnoj republici i bili su republički praznici. Dakle, u julu se u Jugoslaviji praznično proslavljao jedan državni i pet republičkih praznika.

Da, tako se prazničilo u Titovoj Jugoslaviji, posebno u Titovo doba, pa sve do krvavog raspada Jugoslavije. A šta se konkretno desilo nakon raspada, nakon što su se republike preoblikovale u države? Nije se dugo čekalo da se, negdje više a negdje manje, započne s prekrajanjem pa čak i bezobzirnim čerečenjem onog najsvjetlijeg dijela zajedničke istorije Jugoslavije – Narodnooslobodilačke borbe.

Dan borca nestao je po logici: nema države – nema državnog praznika. Danas ga, razumljivo, nijedna novonastala država nije preuzela kao svoj praznik. Na ovaj dan danas podsjeća samo skulptura „Poziv na ustanak“ koja se još uvijek (ko zna dokle) nalazi u Beogradu ispred zgrade iz koje je upućen pomenuti proglas s pozivom na opšti ustanak. A u zgradi je nekada, sve do 2000. godine, bio muzej „4. juli“.

U Srbiji je 7. juli bio državni praznik do 2001. godine, kada ga je Vlada Srbije sa Zoranom Đinđićem na čelu ukinula. U ovoj državi su danas partizani (antifašisti) u istom košu s četnicima (fašističkim kolaboracionistima), koji imaju i svoju spomenicu – po uzoru na Partizansku spomenicu 1941. Draža Mihajlović, prvi u četnika, i formalno je rehabilitovan sudskim putem, isto kao i desna mu ruka Nikola Kalabić.

Usput rečeno, danas Srbija u „zamjenu“ za Dan ustanka ima Dan državnosti. To je sjećanje na 15. februar 1804. godine, na Prvi srpski ustanak. Istina, Srbija je u Beloj Crkvi, kao sjećanje na 7. juli 1941. godine, sačuvala muzej i bistu Žikice Jovanovića Španca, u čijim je rukama tog 7. jula „zaplamtjela prva ustanička puška na tlu Jugoslavije“, kako smo svojevremeno učili već u osnovnoj školi. Svojevrstan paradoks je (a možda danas više i nije) da su sudskim putem 2008. godine rehabilitovana i dvojica kvinsliških žandarma koje je, nakon neuspjelog pokušaja njihovog razoružavanja, tog 7. jula u Beloj Crkvi ubio Žikica Jovanović Španac. Obojica imaju i spomenik u porti crkve sv. Đorđa u Beloj Crkvi.

Četiri druge države nastale raspadom Jugoslavije – Crna Gora, Slovenija, Hrvatska i Makedonija (danas Sjeverna Makedonija) – i danas kao državni praznik imaju ili Dan ustanka ili neki drugi dan iz Narodnooslobodilačke borbe. A bogme, sve imaju imaju i spomenik koji njihove žitelje zorno podsjeća na dan kada se narod digao na ustanak 1941. godine. Istina, u Hrvatskoj je to obnovljeni spomenik u Srbu – obnovljen šesnaest godine nakon što ga je hrvatska vojska srušila 1995. godine.

A Bosna i Hercegovina, gdje je ona u svemu ovome? Nigdje, reklo bi se. Njen Dan ustanka je otišao u zapećak (nije državni praznik). Obilježavaju ga tu i tamo samo neke organizacije koje gaje sjećanje na tekovine Narodnooslobodilačke borbe. Kao državni praznik ne proslavlja se ni neki drugi važan događaj iz borbe protiv fašizma. Nema Bosna i Hercegovina ni spomenika, a ni nekog drugog obilježja, kao sjećanja na antifašističku borbu.

Onaj monumentalni partizanski spomenik u Drvaru, podignut kao sjećanje na Dan ustanka, srušila je hrvatska vojska 1996. godine, a nakon što je potpisan Dejtonski sporazum. Danas na njega podsjećaju samo dotrajale stepenice i prazan postament. Sramotno je, zaista, da je Bosna i Hercegovina „zaboravila“ četverogodišnju herojsku antifašističku borbu svojih naroda, „zaboravila“ da je preko nje protutnjalo čak pet od ukupno sedam najvećih vojnih operacija (neprijateljskih ofanziva) na tlu Jugoslavije.

Na kraju ovog kratkog „pogleda unazad“, moglo bi se reći: da smo u Jugoslaviji, četrdeset pet godina od pobjede nad njemačkim fašizmom, s radošću slavili praznike koji su nas podsjećali na značajne događaje četverogodišnje oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije; da su nakon toga, devedesetih godina prošlog stoljeća, na scenu stupili „domaći“ fašisti, ljudi koji su imali iste simbole kao i njihovi prethodnici, ljudi koji su imali iste pretenzije na osvajanje tuđih teritorija, na masovna ubijanja drugih i drugačijih, na koncentracione logore… na sve ono što fašizam nosi; da i danas na prostorima bivše Jugoslavije, napose Bosne i Hercegovine, ima ne malo ljudi koji se predstavljaju antifašistima, a koji svojim djelovanjem obezvrjeđuju ono što su istinski antifašisti izvojevali u Drugom svjetskom ratu – čak i one koji su u tom ratu zarad opšteg dobra i slobode drugih svjesno išli u smrt; da, i pored svega, ima nade (jer ona umire posljednja) za svjetliju budućnost ovih naših napaćenih prostora – doći će nove generacije koje će to znati ostvariti.

Autor je građevinski inženjer, rodom iz Banjaluke, trenutno u Švedskoj

Stavovi autora u rubrici Dijalog ne odražavaju nužno uređivačku politiku Danasa